Polskie prawo zyskało nowe narzędzie planowania spadkowego 22 maja 2023 roku, gdy weszła w życie ustawa o fundacji rodzinnej. Od tamtej chwili właściciele firm i majętne rodziny mają do dyspozycji instrument pozwalający zarządzać aktywami przez wiele pokoleń – bez ryzyka ich rozdrobnienia po śmierci założyciela. Do kwietnia 2025 roku złożono już około 3900 wniosków o rejestrację, co pokazuje rosnące zainteresowanie tą formą prawną zabezpieczenia majątku. Artykuł wyjaśnia, czym różni się ona od klasycznego testamentu, kiedy warto po nią sięgnąć i jakie wiążą się z tym koszty oraz obowiązki.
Fundacja rodzinna – czym jest i jak działa od maja 2023 roku
Fundacja rodzinna to osoba prawna w polskim systemie prawa, powołana wyłącznie w celu gromadzenia mienia, zarządzania nim i wypłaty świadczeń na rzecz beneficjentów. Ustawa z 26 stycznia 2023 roku, która weszła w życie 22 maja tego samego roku, stworzyła tę instytucję od podstaw – wcześniej polskie prawo nie znało podobnego podmiotu. Działa ona na podstawie statutu sporządzonego w formie aktu notarialnego, który określa jej cele, zasady wypłat oraz krąg uprawnionych.
Jako osoba prawna podlega pełnej księgowości, co oznacza obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych zgodnie z ustawą o rachunkowości. Miesięczne koszty obsługi księgowej oscylują między 600 zł a 1500 zł, w zależności od skali prowadzonej działalności. To istotna różnica wobec testamentu, który nie generuje żadnych kosztów bieżących.
Fundacja może zostać powołana przez więcej niż jednego fundatora, jednak tylko wtedy, gdy jest zakładana aktem założycielskim przed notariuszem. Gdy podstawą jej powstania jest testament, dopuszczalny jest wyłącznie jeden fundator – ustawodawca nie przewidział wyjątku od tej zasady. Błędne przekonanie o dowolnej liczbie założycieli pojawia się często w praktyce, dlatego to rozróżnienie ma realne znaczenie.
Kluczowym mechanizmem tej struktury jest odseparowanie działalności operacyjnej od ewentualnych sporów rodzinnych. Majątek wniesiony do fundacji przestaje być majątkiem fundatora, dlatego nie podlega podziałowi między spadkobierców w standardowym trybie. Firma rodzinna może zatem działać nieprzerwanie nawet po śmierci założyciela, bez ryzyka przymusowej sprzedaży udziałów w celu spłaty pozostałych dziedziców.
Zgłoszenie do rejestru fundacji rodzinnych, prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim, musi nastąpić w terminie sześciu miesięcy od sporządzenia aktu założycielskiego albo ogłoszenia testamentu. Przekroczenie tego terminu skutkuje koniecznością ponownego przeprowadzenia całej procedury. W kwietniu 2025 roku łączna liczba złożonych wniosków sięgnęła około 3900, co potwierdza, że instrument ten znalazł realne zastosowanie wśród polskich przedsiębiorców.
Fundacja rodzinna a testament – kluczowe różnice w ochronie majątku członków rodziny
Testament nie wymaga żadnych początkowych nakładów finansowych poza ewentualną opłatą notarialną, podczas gdy fundacja zapewnia ochronę majątku już za życia fundatora. Struktury majątkowej powołanej przez członków jednej dynastii nie zakłada się jednak za darmo – konieczne jest wniesienie funduszu założycielskiego o wartości co najmniej 100 000 zł, uiszczenie opłaty sądowej wynoszącej 500 zł oraz pokrycie kosztów notarialnych sięgających do 1170 zł netto przy minimalnym wkładzie, powiększonych o VAT. Różnica w progu wejścia jest zatem wyraźna.
Testament może mieć tylko jednego twórcę – testatora. Omawiana alternatywa pozwala natomiast na udział wielu fundatorów, o ile fundacja jest zakładana aktem założycielskim, a nie rozporządzeniem ostatniej woli. To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie dla małżonków, którzy wspólnie zbudowali majątek i chcą razem zaplanować jego przekazanie.
Do 22 maja 2024 roku Sąd w Piotrkowie Trybunalskim zarejestrował 980 fundacji rodzinnych – dokładnie rok po wejściu w życie ustawy. Dynamika wzrostu wniosków wskazuje, że przedsiębiorcy szybko dostrzegli przewagę tej struktury nad klasycznym dziedziczeniem. Testament wywołuje skutki dopiero po śmierci testatora i nie chroni majątku w trakcie jego życia – ani przed roszczeniami wierzycieli, ani przed rozdrobnieniem w wyniku działów rodzinnych.
Ochrona majątku w fundacji działa już od momentu jego wniesienia, nie od śmierci fundatora. Mienie przekazane instytucji służącej przekazywaniu majątku między powinowatymi staje się własnością osoby prawnej, a nie poszczególnych krewnych. Ryzyko konfliktów między beneficjentami jest ograniczone przez statut, który z góry określa zasady podziału świadczeń.
Kiedy warto założyć fundację rodzinną zamiast testamentu – zalety i ograniczenia
W Polsce działa blisko 830 tysięcy firm rodzinnych, które łącznie generują przychód rzędu 322 mld zł rocznie . Wprowadzenie ustawy o fundacji rodzinnej sprawiło, że coraz więcej właścicieli takich przedsiębiorstw rozważa tę strukturę jako realną alternatywę wobec testamentu. Instrument ten sprawdza się szczególnie tam, gdzie majątek jest niepodzielny – obejmuje nieruchomości, udziały w spółkach lub maszyny produkcyjne.
Rozwiązanie to ma jednak swoje ograniczenia. Fundacja odpowiada solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania powstałe przed jej ustanowieniem, w tym za zobowiązania z tytułu obowiązku alimentacyjnego. Wniesienie aktywów do struktury nie zwalnia zatem z wcześniej zaciągniętych długów ani nie chroni przed roszczeniami alimentacyjnymi dzieci lub byłego małżonka.
Ustawa przewiduje dwa terminy wniesienia funduszu założycielskiego. Gdy fundacja powstaje na podstawie aktu założycielskiego, majątek musi zostać wniesiony przed wpisem do rejestru. Jeśli natomiast podstawą jest testament, termin wydłuża się do dwóch lat od momentu rejestracji – co daje spadkobiercom czas na zgromadzenie wymaganych składników majątku.
Istotną zaletą tej formy jest mechanizm klauzuli generacyjnej, który pozwala określić w statucie zasady przekazywania świadczeń nie tylko dzieciom fundatora, ale również wnukom i kolejnym pokoleniom. Do masy spadkowej nie wlicza się funduszu założycielskiego ani mienia wniesionego do fundacji przed upływem dziesięciu lat od otwarcia spadku, co ogranicza możliwość dochodzenia zachowku. Beneficjentem może być zarówno osoba fizyczna, jak i organizacja pozarządowa wskazana w statucie.
Fundacja rodzinna sprawdza się najlepiej przy majątku o wartości przekraczającej kilka milionów złotych, gdy zależy nam na ciągłości zarządzania firmą. Przy mniejszych aktywach koszty bieżące mogą przewyższać korzyści podatkowe – testament pozostaje wtedy prostszym i tańszym rozwiązaniem.
Jak założyć fundację rodzinną w Polsce – koszty, składniki majątku i procedura
Założenie fundacji rodzinnej przebiega w kilku etapach, z których każdy generuje określone koszty. Koszty notarialne mogą wynieść do 1170 zł netto przy minimalnym wkładzie 100 000 zł, do czego dochodzi podatek VAT. Opłata sądowa za wniosek o wpis do rejestru wynosi 500 zł, a miesięczna obsługa księgowa kosztuje od 600 zł do 1500 zł – w zależności od liczby operacji i skali działalności.
Procedura rejestracji obejmuje sporządzenie aktu założycielskiego lub testamentu notarialnego, uchwalenie statutu oraz wniesienie funduszu założycielskiego. Składniki majątku przekazywane do fundacji mogą obejmować nieruchomości, udziały w spółkach, papiery wartościowe, środki pieniężne i inne prawa majątkowe. Przy nieruchomościach konieczny jest wpis do księgi wieczystej ujawniający nowego właściciela – samą fundację jako osobę prawną.
Zarząd fundacji rodzinnej stanowi jej kluczowy organ operacyjny, odpowiedzialny za bieżące zarządzanie majątkiem oraz reprezentację wobec osób trzecich. Członkowie zarządu ponoszą odpowiedzialność za szkody wyrządzone działaniem niezgodnym ze statutem lub ustawą, podobnie jak członkowie zarządu spółki z o.o. na gruncie Kodeksu spółek handlowych. Statut może przewidywać dodatkowe organy – radę nadzorczą lub zgromadzenie beneficjentów – co zwiększa kontrolę rodziny nad sposobem zarządzania aktywami.
Podatek CIT w wysokości 15% jest płacony przez fundację w momencie wypłaty środków beneficjentom, a nie w chwili osiągania dochodów. Majątek fundacji może zatem rosnąć bez bieżącego opodatkowania, o ile zyski są reinwestowane. To mechanizm zbliżony do estońskiego CIT, jednak obowiązujący wyłącznie w ramach tej konkretnej struktury i uregulowany odrębnie w ustawie o fundacji rodzinnej.
Skutki podatkowe fundacji rodzinnej i testamentu – co wybrać w 2025 roku
Opodatkowanie świadczeń wypłacanych z fundacji zależy od stopnia pokrewieństwa między fundatorem a beneficjentem. Osoby zaliczane do tzw. grupy zero – małżonek, zstępni, wstępni, rodzeństwo, pasierb, ojczym i macocha – są zwolnione z podatku PIT od otrzymanych świadczeń. Pozostali beneficjenci płacą podatek dochodowy według stawki 15%, co należy uwzględnić przy planowaniu struktury wypłat.
Przy dziedziczeniu testamentowym obowiązują przepisy ustawy o podatku od spadków i darowizn. Najbliższa rodzina korzysta ze zwolnienia po spełnieniu obowiązku zgłoszenia nabycia do urzędu skarbowego, natomiast dalsi krewni i osoby niespokrewnione płacą podatek według stawek progresywnych sięgających 20%. Organizacja powołana do ochrony i rozmnażania spadku pozwala zatem uniknąć tego obciążenia w przypadku świadczeń na rzecz grupy zero.
Podatek od budynków o wartości przekraczającej 10 mln zł wynosi 0,035% wartości miesięcznie – obowiązek ten spoczywa na fundacji jako właścicielu nieruchomości. To dodatkowy koszt, który należy skalkulować przy podejmowaniu decyzji o wniesieniu dużych nieruchomości komercyjnych do struktury. W interesie beneficjentów leży dokładne przeanalizowanie bilansu korzyści podatkowych i kosztów utrzymania przed powołaniem fundacji.
Dynamika rejestracji potwierdza rosnącą popularność tego instrumentu. Do maja 2024 roku zarejestrowano 980 podmiotów, a do kwietnia 2025 roku łączna liczba złożonych wniosków wzrosła do około 3900. Wzrost o niemal czterokrotność w ciągu roku wskazuje, że właściciele firm rodzinnych – generujących łącznie 322 mld zł przychodu rocznie – traktują tę strukturę jako poważną alternatywę wobec tradycyjnego planowania spadkowego.
Likwidacja fundacji rodzinnej jest możliwa, jednak wiąże się z obowiązkiem zaspokojenia roszczeń beneficjentów i wierzycieli przed podziałem majątku. Po rozwiązaniu fundacji jej majątek wraca do fundatora lub – po jego śmierci – do osób wskazanych w statucie. Procedura likwidacji wymaga uchwały odpowiednich organów i wykreślenia z rejestru przez Sąd w Piotrkowie Trybunalskim.
Najczęściej zadawane pytania
Kto może być beneficjentem fundacji rodzinnej?
Beneficjentem może być każda osoba fizyczna wskazana przez fundatora w statucie, niezależnie od stopnia pokrewieństwa. Ustawa dopuszcza też wskazanie organizacji pozarządowej jako uprawnionej do świadczeń. Zakres uprawnień każdego beneficjenta – w tym wysokość i częstotliwość wypłat – określa statut, który fundator może zmienić za życia, o ile sam sobie takie prawo zastrzegł.
Czy majątek w fundacji rodzinnej podlega działowi spadku?
Mienie wniesione do fundacji nie wchodzi do masy spadkowej po śmierci fundatora, ponieważ stało się własnością odrębnej osoby prawnej jeszcze za jego życia. Wyjątek dotyczy sytuacji, gdy majątek wniesiono w ciągu dziesięciu lat przed otwarciem spadku – wówczas może być uwzględniony przy obliczaniu zachowku. Uprawniony do zachowku może dochodzić swoich praw wyłącznie od fundacji, nie od poszczególnych beneficjentów.
Ile kosztuje założenie fundacji rodzinnej?
Minimalny próg wejścia to fundusz założycielski w wysokości 100 000 zł, do którego dochodzą koszty notarialne do 1170 zł netto plus VAT oraz opłata sądowa 500 zł za rejestrację. Bieżące koszty księgowe wynoszą od 600 zł do 1500 zł miesięcznie, co rocznie daje od 7200 zł do 18 000 zł samej obsługi administracyjnej. Testament notarialny kosztuje natomiast maksymalnie kilkaset złotych taksy notarialnej i nie generuje żadnych kosztów stałych.
Jakie są główne różnice między fundacją rodzinną a testamentem?
Testament wywołuje skutki wyłącznie po śmierci testatora i nie chroni majątku za życia spadkodawcy przed roszczeniami wierzycieli. Fundacja działa od momentu rejestracji – jej majątek jest wyodrębniony prawnie już za życia fundatora, co umożliwia bieżące zarządzanie nim zgodnie ze statutem. Różnica jest też podatkowa: świadczenia z fundacji dla grupy zero są zwolnione z PIT, podczas gdy przy dziedziczeniu testamentowym obowiązują przepisy ustawy o podatku od spadków i darowizn z osobnym obowiązkiem zgłoszeniowym.
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.
