Zachowek chroni najbliższych zmarłego, których testament albo darowizny pozbawiły należnej części majątku. Tak w skrócie wygląda odpowiedź na pytanie, co to jest zachowek w rozumieniu Kodeksu cywilnego. Prawo do niego mają zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, jeśli byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 KC). Uprawniony dostaje połowę wartości udziału, który przypadłby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie tej wartości należą się małoletniemu zstępnemu i osobie trwale niezdolnej do pracy. Zachowek jest roszczeniem o zapłatę sumy pieniężnej, a nie o udział w mieszkaniu czy innej rzeczy. Stan prawny na 22.09.2026.
Komu należy się zachowek?
Zachowek należy się trzem grupom członków rodziny: zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy. Warunek podstawowy jest taki, że uprawniony musiałby dziedziczyć z ustawy, gdyby testamentu nie było. Zstępni to w pierwszej kolejności dzieci. Wnuk ma zachowek po dziadku, gdy byłby powołany do spadku z ustawy. Tak jest na przykład wtedy, gdy jego rodzic zmarł przed dziadkiem (art. 931 § 2 KC).
Rodzice spadkodawcy są uprawnieni tylko wtedy, gdy nie ma zstępnych powołanych do spadku z ustawy. W braku zstępnych z ustawy dziedziczą bowiem małżonek i rodzice (art. 932 § 1 KC). Rodzeństwo i dziadkowie nie należą do osób uprawnionych, nawet jeśli dziedziczyliby z ustawy. Krąg jest więc wąski. Małżonek traci prawo do zachowku, gdy sąd wyłączy go od dziedziczenia na podstawie art. 940 KC. Małżonek w separacji nie dziedziczy z ustawy (art. 935¹ KC), więc zachowku też nie ma.
Fraza „zachowek po rodzicach” opisuje typowy spór: dziecko pominięte w testamencie na rzecz drugiego rodzica albo rodzeństwa. Samo pominięcie w testamencie nie odbiera prawa do zachowku. Tego prawa pozbawia dopiero skuteczne wydziedziczenie z przyczyn wskazanych w testamencie albo zrzeczenie się dziedziczenia. Ten sam skutek ma uznanie za niegodnego i odrzucenie spadku (art. 1020 KC).
Ile wynosi zachowek – połowa czy dwie trzecie udziału?
Zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który uprawniony otrzymałby przy dziedziczeniu ustawowym. Dwie trzecie tej wartości przysługują w dwóch sytuacjach. Pierwsza to trwała niezdolność uprawnionego do pracy, druga – małoletniość uprawnionego zstępnego (art. 991 § 1 KC). Ułamek zależy więc od sytuacji uprawnionego. Podstawę wyznacza jego udział w spadku.
Udział ustawowy wynika z reguł dziedziczenia. Dzieci i małżonek dziedziczą w częściach równych, ale część małżonka nie może być mniejsza niż jedna czwarta spadku (art. 931 § 1 KC). Przy ustalaniu udziału uwzględnia się także spadkobierców, którzy spadek odrzucili albo zostali uznani za niegodnych. Nie uwzględnia się natomiast tych, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni (art. 992 KC).
Przykład obliczenia udziału: spadkodawca zostawił żonę i dwoje dorosłych, zdrowych dzieci. Każde z nich dziedziczyłoby z ustawy 1/3 spadku, więc zachowek dziecka to 1/2 × 1/3 = 1/6 substratu. Małoletnie dziecko w tej samej rodzinie dostałoby 2/3 × 1/3 = 2/9 substratu.
Substrat zachowku – jakie darowizny się dolicza
Substrat zachowku to kwota, od której liczy się ułamek z art. 991 KC. Punktem wyjścia jest czysta wartość spadku. Sąd Okręgowy w Warszawie (wyrok z 6.05.2024, XXV C 504/22) opisał ją jako różnicę aktywów i długów spadkowych. Pomija się przy tym długi z zapisów i poleceń. Do tej kwoty dolicza się darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę (art. 993 § 1 KC).
Powtarzana w sieci reguła, że darowizny sprzed 10 lat „się nie liczą”, jest prawdziwa tylko w części. Limit z art. 994 § 1 KC dotyczy darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku. Mieszkanie przepisane dziecku 20 lat przed śmiercią nadal się liczy. Upływ 10 lat nie ma tu znaczenia. To częsty błąd w domowych wyliczeniach.
| Przysporzenie od spadkodawcy | Doliczane do substratu | Podstawa |
|---|---|---|
| darowizna dla spadkobiercy lub uprawnionego do zachowku | tak, bez limitu 10 lat | art. 993 § 1, art. 994 § 1 KC |
| darowizna dla innej osoby, sprzed ponad 10 lat od otwarcia spadku | nie | art. 994 § 1 KC |
| drobna darowizna zwyczajowo przyjęta | nie | art. 994 § 1 KC |
| darowizna z czasu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych (przy zachowku zstępnego) | nie, chyba że na mniej niż 300 dni przed urodzeniem zstępnego | art. 994 § 2 KC |
| darowizna sprzed ślubu (przy zachowku małżonka) | nie | art. 994 § 3 KC |
| zapis windykacyjny | tak | art. 993 § 1 KC |
| zapis zwykły i polecenie | nie | art. 993 § 1 KC |
Wartość darowizny ustala się według jej stanu z chwili dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 KC). Przedmiot zapisu windykacyjnego wycenia się według stanu z chwili śmierci spadkodawcy (art. 995 § 2 KC). Osobne reguły dotyczą funduszu założycielskiego fundacji rodzinnej, doliczanego z mocy art. 993 § 2 KC.
Darowizna otrzymana przez samego uprawnionego działa w dwie strony. Zwiększa podstawę obliczenia, ale zalicza się ją na jego zachowek (art. 996 § 1 KC). Zstępnemu zalicza się też koszty wychowania i wykształcenia, jeśli przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku (art. 997 § 1 KC).
Przykład obliczenia zachowku krok po kroku
Zachowek w tym przykładzie liczony jest dla fikcyjnej rodziny, a wszystkie liczby są przykładowe. Spadkodawca zapisał w testamencie cały majątek żonie. Zostawił też dwoje dorosłych, zdolnych do pracy dzieci. Córka cztery lata przed jego śmiercią dostała od niego darowiznę.
| Pozycja obliczenia | Kwota [zł] | Jak obliczono |
|---|---|---|
| aktywa spadku | 680 000 | wartość mieszkania i oszczędności |
| długi spadkowe | 80 000 | odejmowane od aktywów |
| czysta wartość spadku | 600 000 | 680 000 – 80 000 |
| darowizna dla córki | 180 000 | doliczana, art. 993 § 1 KC |
| podstawa obliczenia (substrat) | 780 000 | 600 000 + 180 000 |
| zachowek syna | 130 000 | 780 000 × 1/3 × 1/2 |
| zachowek córki do zapłaty | 0 | 130 000 – 180 000, art. 996 § 1 KC |
Syn żąda od matki 130 000 zł. Matka sama jest uprawniona do zachowku, więc odpowiada do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek (art. 999 KC). Tu nadwyżka wystarcza. Matka dostała spadek o czystej wartości 600 000 zł, a jej własny zachowek to 130 000 zł. Z obliczenia wynika nadwyżka 470 000 zł. Córka nie dostanie nic, bo darowizna przewyższa jej zachowek.
Kto płaci zachowek – spadkobierca czy obdarowany?
Zachowek płaci w pierwszej kolejności spadkobierca, przeciwko któremu uprawniony ma roszczenie o zachowek (art. 991 § 2 KC). Gdy od spadkobiercy nie da się go uzyskać, uprawniony może żądać uzupełnienia od zapisobiercy windykacyjnego (art. 999¹ KC). Kolejność ma znaczenie. Dalej odpowiada obdarowany, którego darowiznę doliczono do spadku (art. 1000 § 1 KC).
Zapisobierca i obdarowany płacą tylko w granicach wzbogacenia, które dała im korzyść od spadkodawcy. Obdarowany może też zwolnić się z obowiązku, wydając przedmiot darowizny (art. 1000 § 3 KC). Z kilku obdarowanych najpierw odpowiada ten, który dostał darowiznę później (art. 1001 § 1 KC). Wcześniej obdarowany płaci dopiero po nim.
W przykładzie wyżej syn mógłby sięgnąć do siostry, gdyby matka nie była w stanie zapłacić. Siostra sama jest uprawniona do zachowku. Odpowiadałaby więc tylko do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek, czyli do 50 000 zł (art. 1000 § 2 KC).
Raty, odroczenie i obniżenie zachowku – art. 997¹ KC
Zachowek można rozłożyć na raty, odroczyć, a w wyjątkowych przypadkach obniżyć. Żąda tego osoba obowiązana do zaspokojenia roszczenia. Przepis art. 997¹ KC obowiązuje od 22 maja 2023 r. Wprowadziła go ustawa o fundacji rodzinnej (Dz.U. 2023 poz. 326).
Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i obowiązanego. Raty nie mogą łącznie przekraczać pięciu lat. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może odroczyć raty wymagalne albo przedłużyć ten termin. Zmieniony termin nie może jednak przekroczyć dziesięciu lat. Nowe reguły stosuje się także do spraw o zachowek wszczętych przed 22 maja 2023 r. i wtedy niezakończonych (art. 141 ustawy o fundacji rodzinnej).
Obniżenie nie jest ostateczne. Gdy ustaną okoliczności, które je uzasadniały, uprawniony może żądać zwrotu kwoty obniżenia. Tego zwrotu nie można żądać po upływie pięciu lat od dnia obniżenia zachowku (art. 997¹ § 3 KC). Kodeks nie podaje progu, od którego obniżenie jest dopuszczalne. Ocena należy do sądu.
Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?
Roszczenie o zachowek wobec spadkobiercy przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 KC). Pięć lat to niedużo. Termin biegnie od otwarcia i ogłoszenia testamentu przez sąd albo notariusza (art. 649 § 1 KPC), a nie od dnia śmierci. Roszczenie wobec obdarowanego albo zapisobiercy windykacyjnego przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy (art. 1007 § 2 KC).
Gdy spadkodawca zostawił kilka testamentów, termin biegnie od ogłoszenia tego, z którego treści uprawniony wywodzi roszczenie. Tak orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z 22.05.2013 (III CSK 319/12). Sąd odrzucił pogląd, że decyduje ogłoszenie ostatniego z testamentów. Ostatni testament bywa bowiem odnajdywany po latach.
Bieg przedawnienia przerywa pozew albo uznanie roszczenia przez zobowiązanego (art. 123 § 1 KC). Wniosek o zawezwanie do próby ugodowej zawiesza bieg przedawnienia na czas postępowania pojednawczego (art. 121 pkt 6 KC). Po upływie terminu spadkobierca może odmówić zapłaty, podnosząc zarzut przedawnienia (art. 117 § 2 KC).
Jak dochodzić zachowku – wezwanie, pozew i sąd
Roszczenie o zachowek zaczyna się zwykle od pisemnego wezwania spadkobiercy do zapłaty określonej kwoty. Świadczenie bez oznaczonego terminu powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu (art. 455 KC). Sąd Najwyższy w wyroku z 25.06.2015 (III CSK 375/14) uznał roszczenie o zachowek za roszczenie pieniężne sensu stricto. Odsetki za opóźnienie biegną od daty wezwania dłużnika do zapłaty. Wzór takiego pisma opisuje poradnik o przedsądowym wezwaniu do zapłaty.
Pozew o zachowek wnosi się wyłącznie do sądu ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 39 KPC). Adres pozwanego się nie liczy. Liczy się adres zmarłego. Sprawy o prawa majątkowe o wartości przedmiotu sporu ponad 100 000 zł należą do sądu okręgowego, do 100 000 zł włącznie – do rejonowego (art. 17 pkt 4 KPC).
Przykład właściwości: zmarły mieszkał ostatnio w Gdańsku, a spadkobierczyni – w Krakowie. Pozew o 80 000 zł trafi do gdańskiego sądu rejonowego – Gdańsk-Północ albo Gdańsk-Południe, zależnie od obszaru, na którym leży adres spadkodawcy. Żądanie 130 000 zł rozpozna Sąd Okręgowy w Gdańsku.
Do pozwu dołącza się odpis testamentu i postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia. Gdy skład majątku jest nieznany, uprawniony do zachowku może wnioskować do sądu spadku o sporządzenie spisu inwentarza (art. 637 § 1 KPC). Wniosek można też złożyć bezpośrednio komornikowi (art. 637¹ KPC). W pozwie powinna się też znaleźć informacja o próbie mediacji albo powód jej braku (art. 187 § 1 KPC). Przy sporze w Trójmieście sprawę można powierzyć kancelarii prowadzącej sprawy o zachowek w Gdańsku.
Opłata od pozwu o zachowek
Opłata sądowa w sprawie o zachowek zależy od żądanej kwoty. Do 20 000 zł jest stała i rośnie progami – przy wartości ponad 15 000 do 20 000 zł wynosi 1000 zł (art. 13 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Powyżej 20 000 zł pobiera się 5% wartości przedmiotu sporu. Od 23 września 2025 r. opłata nie może przekroczyć 100 000 zł. Wcześniej górna granica wynosiła 200 000 zł (nowela Dz.U. 2025 poz. 1157).
Obliczenie dla przykładu: pozew o 130 000 zł wymaga opłaty 5% × 130 000 zł = 6 500 zł. Mediacja przed pozwem obniża opłatę o dwie trzecie, nie więcej jednak niż o 400 zł (art. 13e u.k.s.c.). Warunkiem jest mediacja prowadzona na podstawie umowy o mediację. Zwolnienia od kosztów może żądać osoba fizyczna. Warunek to brak możliwości ich poniesienia bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 102 u.k.s.c.).
Najczęściej zadawane pytania
Ile wynosi zachowek od 100 000 zł?
Obliczenie zależy od udziału ustawowego. Jedyny spadkobierca ustawowy, dorosły i zdolny do pracy, dostaje 1/2 × 100 000 zł = 50 000 zł zachowku. Przy dwojgu dzieciach i małżonku udział dziecka to 1/3, więc zachowek wynosi 100 000 zł × 1/3 × 1/2 = 16 666,67 zł. Kwota 100 000 zł musi być przy tym substratem, czyli czystą wartością spadku z doliczonymi darowiznami.
Kiedy nie dostaje się zachowku?
Nie dostaje go osoba spoza kręgu zstępnych, małżonka i rodziców, na przykład rodzeństwo. Zachowek tracą też osoby skutecznie wydziedziczone, uznane za niegodne dziedziczenia i te, które zrzekły się dziedziczenia albo samego zachowku (art. 1048 § 2 KC). Nie ma go też ten, kto odrzucił spadek (art. 1020 KC). Roszczenia nie ma również uprawniony, który dostał należną część w darowiźnie, zapisie albo spadku.
Czy przepisanie mieszkania za życia chroni przed zachowkiem?
Nie, jeśli mieszkanie dostał spadkobierca albo uprawniony do zachowku. Taką darowiznę dolicza się do substratu bez względu na to, ile lat minęło (art. 994 § 1 KC). Darowizna dla osoby spoza tego kręgu przestaje się liczyć po 10 latach od jej dokonania, licząc wstecz od otwarcia spadku. Obdarowany może też odpowiadać wobec uprawnionego w granicach wzbogacenia.
Czy roszczenie o zachowek się dziedziczy?
Tak, ale w ograniczonym kręgu. Roszczenie przechodzi na spadkobiercę uprawnionego wyłącznie wtedy, gdy ten spadkobierca sam należy do kręgu uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy (art. 1002 KC). Żona zmarłego uprawnionego, niespokrewniona z pierwszym spadkodawcą, roszczenia nie przejmie.
Artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej. W konkretnej sprawie skonsultuj się z adwokatem lub radcą prawnym.
